Bảo tồn khả năng tư duy của con người: tại sao năng lực truyền thông và thông tin lại quan trọng ngày nay

Bảo tồn khả năng tư duy của con người: Tại sao năng lực truyền thông và thông tin lại quan trọng ngày nay?

WGPVL (12/4/2026) – Trong tám mươi năm qua, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã đặt việc bảo vệ và thúc đẩy quyền cơ bản về tự do ngôn luận và tiếp cận thông tin làm trọng tâm trong nhiệm vụ của mình. Hiến chương UNESCO năm 1945 đã ghi rõ lời kêu gọi thúc đẩy “dòng chảy tự do của ý tưởng bằng lời nói và hình ảnh,” (I.2.a) một niềm tin được sinh ra từ đống tro tàn của một cuộc xung đột toàn cầu và bắt nguồn từ niềm tin rằng hòa bình được xây dựng trên những xã hội được thông tin đầy đủ, sự hiểu biết chân thành và tôn trọng lẫn nhau.

Tuy nhiên, như Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc nhở chúng ta trong Sứ điệp nhân Ngày Truyền thông Xã hội Thế giới lần thứ 60, quyền cơ bản này dựa trên một điều thậm chí còn thiết yếu hơn: khả năng tư duy của chúng ta. Lời nói không chỉ là âm thanh - nó là sự thể hiện bên ngoài của đời sống nội tâm: lý luận, phán đoán, trí nhớ và trí tưởng tượng của chúng ta. Khi khả năng suy ngẫm của chúng ta suy yếu, thì khả năng đảm bảo các mối quan hệ chân thành và tìm kiếm sự thật cũng suy yếu theo.

Ngày nay, khả năng tư duy này đang bị thách thức hơn bao giờ hết. Công nghệ kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo (AI) mang đến những cơ hội chưa từng có cho sự sáng tạo và kết nối, nhưng chúng cũng có nguy cơ làm suy yếu khả năng phân định thực tế, giao tiếp chân thành và tư duy tự do của chúng ta.

Đây chính là lý do tại sao chương trình của UNESCO về Năng lực Truyền thông và Thông tin (Media and Information Literacy - MIL), được khởi xướng từ nhiều thập kỷ trước, đã trở thành một trong những ưu tiên giáo dục cấp thiết nhất của thời đại chúng ta.

Một di sản trao quyền cho công dân

Cam kết của UNESCO đối với Năng lực Truyền thông và Thông tin đã có từ rất lâu trước môi trường kỹ thuật số ngày nay. Ngay từ năm 1982, Tổ chức đã giúp thiết lập Tuyên bố Grunwald mang tính bước ngoặt về Giáo dục Truyền thông, kêu gọi các chính phủ và nhà giáo dục trang bị cho công dân “sự hiểu biết mang tính phê bình về các hiện tượng truyền thông.” Ngay cả khi đó, mục tiêu đã rõ ràng: mọi cá nhân ở khắp mọi nơi cần phải sở hữu các năng lực cần thiết để tiếp cận thông tin, đặt câu hỏi về nó và sử dụng nó một cách an toàn và có đạo đức.

Trong bốn mươi năm qua, UNESCO đã tiếp tục phát triển chương trình nghị sự này, mở rộng khái niệm Năng lực Truyền thông và Thông tin để giải quyết các công nghệ mới, tăng cường hợp tác toàn cầu và đặt nền tảng cho công việc này trong bối cảnh nhân quyền, tính toàn vẹn thông tin và quản trị nền tảng kỹ thuật số. Nhu cầu ngày càng cấp bách, rủi ro ngày càng rõ rệt và nguy cơ hiện hữu ngày càng lớn. Nhưng mục tiêu vẫn không thay đổi: đảm bảo mọi người vẫn giữ được tự do và khả năng tư duy phản biện.

Vào tháng 10 năm 2025, UNESCO đã đưa thông điệp này lên hàng đầu thông qua chiến dịch toàn cầu “#AI Có Thể Mắc Sai Lầm,” được phát động trong Tuần lễ Năng lực Truyền thông và Thông tin Toàn cầu. Mục tiêu của chiến dịch là nhắc nhở thế giới rằng, trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra các bản tin, tóm tắt khoa học, hình ảnh, tác phẩm nghệ thuật, thì không công nghệ nào có thể thay thế nhu cầu tư duy phản biện của con người. Chiến dịch dựa trên nghiên cứu gần đây nhấn mạnh mức độ nghiêm trọng của thách thức này, cho thấy các công cụ tìm kiếm do AI điều khiển, mà ngày càng nhiều người dựa vào như nguồn thông tin chính, trích dẫn các nguồn tin không chính xác hoặc không đáng tin cậy với tỷ lệ đáng báo động.

Nhận thức về tình hình Năng lực Truyền thông và Thông tin toàn cầu

Ngoài chiến dịch này, UNESCO đã củng cố cơ sở bằng chứng của mình vào năm 2025 bằng cách tiến hành phân tích toàn cầu đầu tiên về Năng lực Truyền thông và Thông tin trên tất cả các quốc gia thành viên. Nghiên cứu này cung cấp một cơ sở quan trọng để hiểu cách thức Năng lực Truyền thông và Thông tin được lồng ghép vào hệ thống giáo dục quốc gia và chính sách công trên toàn thế giới. Kết quả cho thấy những tiến bộ quan trọng - với 43% quốc gia đã tích hợp nó vào chương trình giảng dạy quốc gia - nhưng cũng cho thấy một bức tranh toàn cầu không đồng đều rõ rệt. Trong khi khoảng 91% các quốc gia ở châu Âu và Bắc Mỹ kết hợp việc học tập liên quan đến Năng lực Truyền thông và Thông tin vào chương trình học ở trường, các khu vực khác cho thấy sự tiến bộ hạn chế hơn nhiều, cho thấy sự chênh lệch đáng kể về địa lý, cộng thêm sự phân hóa kỹ thuật số.

Hơn nữa, nghiên cứu này nêu bật một số thách thức mang tính hệ thống tiếp tục cản trở việc triển khai hiệu quả trên toàn cầu. Thứ nhất, sự nhầm lẫn giữa Năng lực Truyền thông và Thông tin với các kỹ năng kỹ thuật số cơ bản vẫn còn phổ biến: nhiều quốc gia chỉ tập trung hẹp vào các năng lực kỹ thuật, bỏ qua các kỹ năng tư duy phản biện và nhận thức về thuật toán, vốn là cốt lõi của khung Năng lực Truyền thông và Thông tin của UNESCO. Thứ hai, những nỗ lực nhằm đưa nó vào như một chủ đề xuyên suốt thường dẫn đến việc triển khai yếu kém, vì học sinh hiếm khi được đánh giá về các năng lực này và việc giảng dạy phụ thuộc rất nhiều vào từng giáo viên. Thứ ba, sự thay đổi công nghệ nhanh chóng, đặc biệt là sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo và các hệ sinh thái kỹ thuật số đang phát triển, vượt xa sự phát triển chương trình giảng dạy và đào tạo giáo viên. Cuối cùng, phân tích chỉ ra sự dịch chuyển gánh nặng trách nhiệm sang người dùng, khi một số môi trường chính sách nhấn mạnh Năng lực Truyền thông và Thông tin như một giải pháp để xây dựng khả năng chống chịu với nội dung độc hại trong khi bỏ qua trách nhiệm giải trình của các nền tảng kỹ thuật số và quản trị rộng hơn của các hệ sinh thái thông tin.

Tóm lại, những phát hiện này cho thấy mặc dù sự công nhận toàn cầu về tầm quan trọng của Năng lực Truyền thông và Thông tin đang ngày càng tăng, nhưng việc triển khai vẫn còn rời rạc và không đồng đều. Điều này củng cố vai trò chiến lược mà UNESCO phải tiếp tục đóng trong việc hỗ trợ các quốc gia thành viên để đảm bảo rằng mọi xã hội đều có thể trau dồi các năng lực thiết yếu cần thiết để điều hướng hệ sinh thái thông tin phức tạp ngày nay.

Tăng cường tính toàn vẹn thông tin trong kỷ nguyên AI

Để đáp ứng những nhu cầu toàn cầu này, UNESCO đã tăng cường nỗ lực nhằm củng cố tính toàn vẹn thông tin trong kỷ nguyên AI. Ở cấp độ quy phạm, Tổ chức hỗ trợ các quốc gia thành viên tìm cách tích hợp Năng lực Truyền thông và Thông tin vào các chính sách quốc gia, hệ thống giáo dục và chiến lược chuyển đổi số. Ngày nay, hàng chục quốc gia thành viên đang hợp tác với UNESCO để đưa giáo dục này vào chương trình giảng dạy và các cơ sở đào tạo giáo viên, một sự phát triển trực tiếp phản ánh lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng Lêô XIV để giáo dục hình thành nên giới trẻ về khả năng phân định và sử dụng công nghệ một cách khôn ngoan và có hiểu biết.

Nhưng công việc của UNESCO còn mở rộng ra ngoài phạm vi chính phủ. Thông qua Liên minh Năng lực Truyền thông và Thông tin Toàn cầu, UNESCO sử dụng sức mạnh tập hợp của mình để tích cực huy động một cộng đồng đa phương bao gồm, trong số những cộng đồng khác, xã hội dân sự, các tổ chức thanh niên, thư viện, trường đại học, cơ quan quản lý, thành phố và các tổ chức truyền thông. Nhận thấy tầm ảnh hưởng ngày càng tăng của những người sáng tạo nội dung trực tuyến, UNESCO cũng đã khởi xướng một sáng kiến toàn cầu nhằm trang bị cho những người sáng tạo nội dung và người có tầm ảnh hưởng các kỹ năng về Năng lực Truyền thông và Thông tin. Tương tự, sự hợp tác của Tổ chức với các nền tảng kỹ thuật số nhằm mục đích tăng cường trao quyền cho người dùng ngay từ khâu thiết kế, cải thiện các giải pháp kỹ thuật số để trao quyền cho người dùng một cách minh bạch, hoặc khả năng giải thích, nhằm bổ sung cho việc xây dựng năng lực truyền thống. Một lĩnh vực hoạt động mới cũng tập trung vào việc hỗ trợ các gia đình bằng cách trang bị cho cha mẹ các công cụ để hướng dẫn trẻ em điều hướng không gian thông tin được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo một cách an toàn và có tư duy phản biện. Những nỗ lực đa phương này được củng cố hàng năm thông qua Tuần lễ Năng lực Truyền thông và Thông tin Toàn cầu, tiếp cận hàng triệu người trên toàn thế giới và thúc đẩy nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của tư duy phản biện và thông tin như một tài sản công cộng.

Khi trí tuệ nhân tạo định hình lại cách chúng ta giao tiếp và hiểu thế giới, trách nhiệm chung của chúng ta là đảm bảo rằng nhân loại vẫn là trung tâm của sự đổi mới kỹ thuật số. Năng lực Truyền thông và Thông tin là một phần của sự bảo vệ này: nó bảo vệ khả năng tư duy rõ ràng, lựa chọn tự do, kết nối chân thực và nhận ra sự thật giữa những nhiễu loạn thông tin. Bằng cách hợp tác, UNESCO và Tòa Thánh có thể giúp đảm bảo rằng sự đổi mới công nghệ vẫn hướng tới sự gặp gỡ, tình đoàn kết và tìm kiếm sự thật. Trong suốt hành trình chung này, chúng ta khẳng định lại rằng ngay cả trong thời đại trí tuệ nhân tạo, sự giao tiếp của chúng ta vẫn phải tiếp tục tỏa chiếu ánh sáng, tính ham hiểu biết và óc sáng tạo mà không một cỗ máy nào có thể thay thế.

Tác giả: Mariya Gabriel,
Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Truyền thông và Thông tin, UNESCO

Chuyển ngữ: Lm. Phil. M. Nguyễn Hoàng Nguyên

Chuyển ngữ từ: L’Osservatore Romano (10/4/2026)

Nguồn: giaophanvinhlong.net